next up previous contents
Next: Camps conservadors Up: Teoremes integrals Previous: El teorema de Green   Índex

El teorema de Stokes

El teorema de Stokes relaciona integrals de superfıcie amb integrals sobre corbes a $\ensuremath{\mathbbm{ R}^3}$. En una versió més moderna [Spi], el teorema de Stokes conté com a casos particulars ``tots" els teoremes integrals, desde la regla de Barrow, passant pel teorema de Green, el teorema de Stokes clàssic i el teorema de Gauss, fins a teoremes corresponents en espais de dimensió superior. Nosaltres, però, ens limitarem al teorema de Stokes clàssic.

\fbox{Teorema de Stokes}

Sigui S una superfıcie amb parametrització $\Phi:D\longrightarrow\ensuremath{\mathbbm{ R}^3}$, de classe C2, injectiva a quasi tot arreu, i tal que D té per vora una corba tancada $ \partial$D de classe C1 a trosos i que no es talla a ella mateixa. Sigui $ \vec{F} $ un camp vectorial de classe C1. Aleshores

$\displaystyle \int_{{S^+}}^{}$($\displaystyle \vec{\nabla} $×$\displaystyle \vec{F} $) . d$\displaystyle \vec{s} $ = $\displaystyle \oint_{{C^+}}^{}$$\displaystyle \vec{F} $ . d$\displaystyle \vec{l} $,

on C = $ \Phi$($ \partial$D) és la vora de S, C+ és el sentit induıt al recórrer $ \partial$D en sentit antihorari amb els paràmetres (u, v) i S+ està orientada segons $ \vec{n} $ = $ \vec{T}_{u}^{}$×$ \vec{T}_{v}^{}$. $ \Box$

Els elements gràfics del teorema es troben a la figura 28.

Figura 28: Per il-l . lustrar el teorema de Stokes
\begin{figure}\begin{center}
\epsfbox{fig28.eps}
\end{center}
\end{figure}

La demostració és relativament senzilla, utilitza el teorema de Green, i l'única dificultat està en les orientacions. Sigui $ \vec{F} $ = (P, Q, R). Tenim que

$\displaystyle \int_{{S^+}}^{}$($\displaystyle \vec{\nabla} $×$\displaystyle \vec{F} $) . d$\displaystyle \vec{s} $ = $\displaystyle \int$$\displaystyle \int_{D}^{}$$\displaystyle \left[\vphantom{
\left(\frac{\partial R}{\partial y}-\frac{\parti...
... v}
-\frac{\partial y}{\partial v}\frac{\partial z}{\partial u}\right)
}\right.$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial R}{\partial y}-\frac{\partial Q}{\partial z}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial R}}{{\partial y}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial Q}}{{\partial z}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial R}{\partial y}-\frac{\partial Q}{\partial z}}\right)$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial y}{\partial u}\frac{\partial z}{\partial v}
-\frac{\partial y}{\partial v}\frac{\partial z}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial y}{\partial u}\frac{\partial z}{\partial v}
-\frac{\partial y}{\partial v}\frac{\partial z}{\partial u}}\right)$  
  + $\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial P}{\partial z}-\frac{\partial R}{\partial x}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial z}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial R}}{{\partial x}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial P}{\partial z}-\frac{\partial R}{\partial x}}\right)$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial z}{\partial u}\frac{\partial x}{\partial v}
-\frac{\partial z}{\partial v}\frac{\partial x}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial z}{\partial u}\frac{\partial x}{\partial v}
-\frac{\partial z}{\partial v}\frac{\partial x}{\partial u}}\right)$  
  + $\displaystyle \left.\vphantom{
\left(\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\parti...
... v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}\right)
}\right.$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\partial P}{\partial
y}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial Q}}{{\partial x}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial
y}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\partial P}{\partial
y}}\right)$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\partial y}{\partial v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\partial y}{\partial v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}}\right)$$\displaystyle \left.\vphantom{
\left(\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\parti...
... v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}\right)
}\right]$ dudv.  

Si aconseguim veure que

$\displaystyle \oint_{{C^+}}^{}$P dx = $\displaystyle \int$$\displaystyle \int_{D}^{}$$\displaystyle \left[\vphantom{
 \frac{\partial P}{\partial z}
 \left(\frac{\par...
...}
 -\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}\right)
 }\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial z}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial z}{\partial u}\frac{\partial x}{\partial v}
-\frac{\partial z}{\partial v}\frac{\partial x}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial z}{\partial u}\frac{\partial x}{\partial v}
-\frac{\partial z}{\partial v}\frac{\partial x}{\partial u}}\right)$ - $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial
y}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\partial y}{\partial v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\partial y}{\partial v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}}\right)$$\displaystyle \left.\vphantom{
 \frac{\partial P}{\partial z}
 \left(\frac{\par...
...}
 -\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}\right)
 }\right]$ dudv, (1)

i anàlogament pels termes proporcionals a Q i R, haurem demostrat el teorema de Stokes. Sigui

g(u, v) = P(x(u, v), y(u, v), z(u, v)).

Llavors
$\displaystyle {\frac{{\partial}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
v}}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
v}}\right)$-$\displaystyle {\frac{{\partial}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
u}}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
u}}\right)$
  = $\displaystyle {\frac{{\partial g}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ + g$\displaystyle {\frac{{\partial^2 x}}{{\partial u\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial g}}{{\partial
v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$ - g$\displaystyle {\frac{{\partial^2 x}}{{\partial
v\partial u}}}$  

Si ara emprem que $ \Phi$ de classe C2 i, en particular, té derivades segones creuades iguals, queda
$\displaystyle {\frac{{\partial}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
v}}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
v}}\right)$-$\displaystyle {\frac{{\partial}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
u}}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
u}}\right)$
  = $\displaystyle {\frac{{\partial g}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial g}}{{\partial
v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$  
  = $\displaystyle \left(\vphantom{
\frac{\partial P}{\partial x}\frac{\partial x}{\...
...partial u}+
\frac{\partial P}{\partial z}\frac{\partial z}{\partial u}
}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial x}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$ + $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial
y}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial u}}}$ + $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial z}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{
\frac{\partial P}{\partial x}\frac{\partial x}{\...
...partial u}+
\frac{\partial P}{\partial z}\frac{\partial z}{\partial u}
}\right)$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$  
  - $\displaystyle \left(\vphantom{
\frac{\partial P}{\partial x}\frac{\partial x}{\...
...partial v}+
\frac{\partial P}{\partial z}\frac{\partial z}{\partial v}
}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial x}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ + $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial
y}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial v}}}$ + $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial z}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{
\frac{\partial P}{\partial x}\frac{\partial x}{\...
...partial v}+
\frac{\partial P}{\partial z}\frac{\partial z}{\partial v}
}\right)$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$  
  = - $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial
y}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\partial y}{\partial v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial y}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\partial y}{\partial v}
-\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\partial y}{\partial u}}\right)$ + $\displaystyle {\frac{{\partial P}}{{\partial z}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{\frac{\partial z}{\partial u}\frac{\partial x}{\partial v}
-\frac{\partial z}{\partial v}\frac{\partial x}{\partial u}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ - $\displaystyle {\frac{{\partial z}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{\frac{\partial z}{\partial u}\frac{\partial x}{\partial v}
-\frac{\partial z}{\partial v}\frac{\partial x}{\partial u}}\right)$.  

Per tant, el membre dret de (1) és

$\displaystyle \int$$\displaystyle \int_{D}^{}$$\displaystyle \left[\vphantom{
\frac{\partial}{\partial u}\left(g\frac{\partia...
...\frac{\partial}{\partial v}\left(g\frac{\partial x}{\partial
u}\right)}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
v}}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
v}}\right)$ - $\displaystyle {\frac{{\partial}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left(\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
u}}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{g\frac{\partial x}{\partial
u}}\right)$$\displaystyle \left.\vphantom{
\frac{\partial}{\partial u}\left(g\frac{\partia...
...\frac{\partial}{\partial v}\left(g\frac{\partial x}{\partial
u}\right)}\right]$ dudv,

i, aplicant el teorema de Green al camp vectorial (g$ {\frac{{\partial
x}}{{\partial u}}}$, g$ {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$), cosa que podem fer ja que aquest camp és C1 a D, serà

$\displaystyle \oint_{{\partial D}}^{}$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$ du + g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$ dv, (2)

amb $ \partial$D en sentit antihorari.

Anem ara a transformar el membre esquerra de (2), treient profit del fet que C+ és la imatge de $ \partial$D per $ \Phi$. Sigui $\alpha:[a,b]\longrightarrow\ensuremath{\mathbbm{ R}^2}$ una parametrització de $ \partial$D. Llavors $ \Phi$o$ \alpha$ serà una parametrització de C+, $\Phi\circ\alpha:[a,b]\longrightarrow\ensuremath{\mathbbm{ R}^3}$ amb components, tenint en compte que $ \alpha$(t) = (u(t), v(t)),

($\displaystyle \Phi$o$\displaystyle \alpha$)(t) = (x(u(t), v(t)), y(u(t), v(t)), z(u(t), v(t))),

i amb vector velocitat

($\displaystyle \Phi$o$\displaystyle \alpha$)'(t) = $\displaystyle \left(\vphantom{
\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\text{d}u}{...
...l x}{\partial v}\frac{\text{d}v}{\text{d}t} , \mbox{altres
components}}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\text{d}u}}{{\text{d}t}}}$ + $\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\text{d}v}}{{\text{d}t}}}$,altres components$\displaystyle \left.\vphantom{
\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\text{d}u}{...
...l x}{\partial v}\frac{\text{d}v}{\text{d}t} , \mbox{altres
components}}\right)$.

Llavors

$\displaystyle \oint_{{C^+}}^{}$P dx = $\displaystyle \int_{a}^{b}$P(x(u(t), v(t)), y(u(t), v(t)), z(u(t), v(t)))$\displaystyle \left(\vphantom{
\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\text{d}u}{\text{d}t} +
\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\text{d}v}{\text{d}t}
}\right.$$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$$\displaystyle {\frac{{\text{d}u}}{{\text{d}t}}}$ + $\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle {\frac{{\text{d}v}}{{\text{d}t}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{
\frac{\partial x}{\partial u}\frac{\text{d}u}{\text{d}t} +
\frac{\partial x}{\partial v}\frac{\text{d}v}{\text{d}t}
}\right)$ dt.

Però això és precissament l'expressió paramètrica de la integral sobre $ \partial$D (en el pla) del camp vectorial
    $\displaystyle \left(\vphantom{
P(x(u,v),y(u,v),z(u,v))\frac{\partial x}{\partial
u},
P(x(u,v),y(u,v),z(u,v))\frac{\partial
x}{\partial v} }\right.$P(x(u, v), y(u, v), z(u, v))$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$, P(x(u, v), y(u, v), z(u, v))$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{
P(x(u,v),y(u,v),z(u,v))\frac{\partial x}{\partial
u},
P(x(u,v),y(u,v),z(u,v))\frac{\partial
x}{\partial v} }\right)$  
  = $\displaystyle \left(\vphantom{ g\frac{\partial x}{\partial u},g\frac{\partial x}{\partial v}
}\right.$g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial u}}}$, g$\displaystyle {\frac{{\partial x}}{{\partial v}}}$$\displaystyle \left.\vphantom{ g\frac{\partial x}{\partial u},g\frac{\partial x}{\partial v}
}\right)$,  

que és el que tenim a (2). Queda per tant demostrat el que voliem.

$ \Diamond$ A l'enunciat del teorema de Stokes està implıcit que la superfıcie S ha de ser orientable.

$ \Diamond$ El teorema de Stokes també és vàlid si D, i, per tant, S, tenen forats. L'orientació és llavors segons s'havia discutit per al teorema de Green amb forats.

$ \Diamond$ Si S és una superfıcie tancada no té vora i, aleshores

$\displaystyle \oint_{S}^{}$($\displaystyle \vec{\nabla} $×$\displaystyle \vec{F} $) . d$\displaystyle \vec{s} $ = 0.

$ \Diamond$ En alguns casos la imatge de $ \partial$D per $ \Phi$ és quelcom més que la vora de S. En concret, $ \Phi$($ \partial$D) pot recòrrer la vora, moure's sobre l'interior de S i tornar a la vora (vegeu l'exemple 20). En aquest cas, el teorema de Stokes segueix éssent vàlid, ja que el que es fa de més es fa dues vegades, una en cada sentit, i en total s'anul-l . la.

$ \Diamond$ Si no tenim tercera dimensió, de manera que S = D, C+ = $ \partial$D, x = u, y = v, el teorema de Stokes es redueix al teorema de Green.

Exemple 20   Sigui el cilindre sense tapadores

$\displaystyle \left\{\vphantom{\begin{array}{l}
x=\cos\phi\\
y=\sin\phi\\
z=z
\end{array}
}\right.$$\displaystyle \begin{array}{l}
x=\cos\phi\\
y=\sin\phi\\
z=z
\end{array}$$\displaystyle \begin{array}{l}
\phi\in[0,2\pi)\\
z\in[0,1]
\end{array}$

els elements gràfics del qual es troben a la figura 29.
Figura 29: Un cilindre obert per dalt i per baix
\begin{figure}
\begin{center}
\epsfbox{fig29.eps}
\end{center}
\end{figure}
El tros de cilindre té una vora formada per dues circumferències. La imatge de $ \partial$D conté, però, a més, dues rectes, que es mostren a la figura 30.
Figura 30: Imatge de la vora de D
\begin{figure}
\begin{center}
\epsfbox{fig30.eps}
\end{center}
\end{figure}
Les dues rectes són, però, la mateixa, recorreguda en els dos sentits, i qualsevol integral d'un camp vectorial s'anul-l . la quan es consideren les dues rectes. Cal notar que les dues circumferències tenen orientacions ben definides, fixades per l'orientació antihorària de $ \partial$D. El vector normal que fixa l'orientació de S és, amb aquesta elecció dels paràmetres,

$\displaystyle \vec{n} $ = $\displaystyle \vec{T}_{\phi}^{}$×$\displaystyle \vec{T}_{z}^{}$ = (- sin$\displaystyle \phi$, cos$\displaystyle \phi$, 0)×(0, 0, 1) = (cos$\displaystyle \phi$, sin$\displaystyle \phi$, 0),

que correspon a una normal ``cap a fora", tal com es pot veure, per exemple, dibuixant-lo per a $ \phi$ = 0.


next up previous contents
Next: Camps conservadors Up: Teoremes integrals Previous: El teorema de Green   Índex
Carles Batlle Arnau 2003-12-23